Guriga Blog Page 2

Somaliland iyo Jabuuti oo ka Wada Shaqeynaya Boosaha iyo Isgaadhsiinta

0

Hargeysa(Hubaal)- Wasiirka Wasaaradda Isgaadhsiinta iyo Tiknaloojiyadda ee Jamhuuriyadda Somaliland Dr. Cabdiweli Sh. Cabdilaahi Suufi Jibriil, ayaa heshiis la saxeexday Wasiirka Wasiirka Warfaafinta, Boosaha iyo Isgaadhsiinta ee Jabuuti Cabdi Yuusuf Suge.

Wasiirka Isgaadhsiinta Somaliland oo khamiistii dalka dib ugu soo laabtay kadib markii uu Booqasho saddex maalmood qaadatay ku tagay Jamhuuriyadda Jabuuti.

Waxay labada Wasiir  kala saxeexdeen heshiis wada shaqayneed oo nuxurkiisu yahay in labada dawladood iska kaashadaan adeegyada boosaha, isgaadhsiinta iyo tiknoolajiyadda.

Weftiga Wasiir Cabdiweli waxay booqdeen goobo kala duwan oo xidhiidh la leh shaqada Wasaaradda Isgaadhsiinta iyo Tiknaloojiyadda sida xarumaha Boosaha Jabuuti iyo xarumaha isgaadhsiinta.

Daawo sawirada+akhri: Nuxurka Kulan dhex maray Wasaaradda Waxbarashada iyo Maayarka Hargeysa

0

Hargeysa, Maarj 12, 2019 (WW&S) – Wasiirka Wasaaradda Waxbarashada iyo Sayniska Somaliland Md. Cismaan Jaamac Aadan oo uu weheliyo Agaasimaha Guud ee Wasaaraddaas Md. Axmed Abokor Maxamed ayaa maanta kulan la yeeshay Maayarka Caasimadda Hargeysa Md. Cabdiraxmaan Maxamuud Caydiid iyo saraakiil kale oo ka tirsan maamulka Dawladda hoose ee Hargeysa.

Kulankan oo ku qabsoomay xafiiska Wasiirka WW&S ayaa ujeeddadiisu ahayd sidii loo sii anbaqaadi lahaa hawlaha mashruuca maamul-daadejinta ee JPLG, kaas oo ay Wasaaradda Waxbarashada iyo qaar ka mid ah Dawladaha hoose ee dalku ka wada shaqeeyaan.

Kulankan ayaa waxa lagu lafaguray sidii Dawladda hoose ugala shaqayn lahayd Wasaaradda Waxbarashada bannaynta goobaha Waxbarashada ee ay dhex deggan yihiin qoysasku iyo dhismayaasha ganacsi ee ku wareegsan dugsiyada waxbarashada qaarkood.

Wasaaradda Waxbarashada iyo Sayniska Somaliland ayaa muddooyinkii ugu dambeeyay ku hawlanayd kor-uqaadista tayada iyo bilicda goobaha waxbarashada dugsiyada dalka, iyaga oo arrintaas kala shaqaynaya dawladaha hoose ee dalka.

Shir Lagu soo Bandhigay Hirgelinta Nidaamka Casriga ah ee loo Maamulayo Dacwadaha iyo Kiisaska ka Dhaca Somaliland

0

Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo faahfaahin ka bixiyey faa’iidooyinka ku jira ku dhaqanka iyo hirgelinta nidaamkan casriga ee lagu maamulayo dacwadaha kala duwan

 

Hargeysa (Hubaal)- Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee Jamhuuriyadda Somaliland Garyaqaan Aadan Xaaji Cali Axmed, ayaa qabtay kulan lagu soo bandhigay hirgelinta nidaamka casriga ah ee loo maamulayo dacwadaha kala duwan ee soo gala dalka, nidaamkaas oo loo yaqaan CMS (Case Management System).

Kulankan oo ka qabsoomay Caasimadda Hargeysa shalay, waxa ka qaybgalay Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, Wasiirrada Arrimaha Gudaha, Caddaaladda, Teliyeyaasha Booliska, Ciidanka Asluubta, hay’adaha garsoorka iyo saraakiil kale oo dowladeed.

Guddoomiyaha Maxkamadda Sare Aadan Xaaji Cali Axmed oo kulankaas ka hadlay, ayaa sheegay in nidaamkan casriga ah yahay mid la doonayo in lagu maamulo dacwadaha, kana wada faa’iidaystaan dhammaanba hay’adaha caddaaladda iyo guud ahaanba qaranka Somaliland.

“Nidaamka maamulidda dacwadaha (Case Management System) oo ahaa in la casriyeeyo oo loo beddelo nidaam casri ah, isla markaana ay hay’adaha oo dhan ama hay’adaha isku xidhan ee ka soo bilaabma booliska, soo mara Maxkamadaha ee ku dhammaata xabsiga ay uga faa’iidaystaan, markaa ujeedada maanta (shirka shalay) ugu muhiimsan waxa weeyaan sidii uu nidaamkaasi uga hirgalay Maxkamadaha dalka ayaannu idiin soo bandhigaynaa iyo sida uu ugu xidhmay Booliska, Xeer-ilaalinta iyo Xabsiyada, kadibna marka aynu taas eegno qodobka labaad ee aannu ujeedada ka leedahay waa sidii loo sii ballaadhin lahaa oo ilayn dambigu meel ayuu ka soo bilaabmaa ama ka soo galaa dalka (entery point), meelna wuu ku dhammaadaa oo kiiska dambiga ah waxa uu ka soo bilaabmaa waa booliska oo soo gudbiya, waxaannu ku dhammaadaa xabsiyada, booliskuna waa hay’adda u horaysa ee marka u horaysaba dambiyada qabata ama baadha, markaa silsiladeennaasi marka horeba waynu isku xidhnayn oo waynu wada shaqayn jirnay, laakiin nidaamkan casriyeynta ah ee la adeegsanayo tignoolojiga casriga ah ee xogta la kaydinayo (data) oo laga faa’iidaysanayo, isla markaana aynu la jaanqaadayno dunida sidii aynu mid wax-ku-ool ah uga dhigi lahayn weeyaan ujeedadu,” ayuu yidhi Guddoomiyaha Maxkamadda Sare.

Waxaannu intaas ku daray; “Mar labaadka marka aynu xogtaas helno, waxa haddana imanaysa sidee ayeynu u sii xoojinaa?

Guddoomiyaha oo soo bandhigay faa’iidooyinka uu nidaankani leeyahay waxa uu yidhi; “Faa’iidooyinka oo nidaankani leeyahay waxa ka mid ah in la helo macluumaad iyo xog sax ah (data) iyo in la ogaado jihadda ay dambiyadu u socdaan (crime directions) ama nooca ay dambiyadu u badan yihiin oo marka xogta saxda ah la helo waxa la ogaanayaa noocee ayaa dambiyada ugu badan?, qaybahooda iyo ablo-ablaynta dambiyadaas, kadibna hay’adaheennan caddaaladda ee isku xidhan taasi maaha shaqadeena ee innagu waa in aynu la tacaalno dambiga, laakiin hay’adihii kale ee qaranka ayaa ka faa’iidaysanaya nidaamkan casriga ah, sida hay’adaha qaabilsan arrimaha bulshada, kuwa dhaqaalaha, hay’adaha waxbarashada, ayaa ka faa’iidan doona, waayo marka la ogaado waxa ugu badan dambiyada abaabulayn ee dhallinyaradu samayso (gangs) oo marka tiro-koobku soo baxo ee aynu xogtii (data) helno waxa loo gudbinayaa qaranka oo dhan, kadibna waxa la odhanayaa maxaa sababay dambiyadan da’yartu ku kacayso? Ma tacliinta ayaa fashilantay? Ma dhinaca waalidkaa? Ma bulshadaa oo ma adeegyadii bulshada ayaa liita? Markaa macluumaadka iyo xogtaas ka soo baxaysaa waa u muhiim qaranka Somaliland.”

Guddoomiye Aadan Xaaji Cali Axmed, ayaa sidoo kale sheegay in nidaamkan casriga ah ee maamulka dambiyadu (case management system) uu hadda si fiican uga shaqeeyo Maxkamadaha dalka, isagoo xusay in hawlwadeennada Maxkamadda Sare lagu wada tababaray habkan casriga ah, isla markaana la bilaabay hirgelinta nidaamkaas casriga ah, waxaannu sidoo kale iftiimiyey inuu ka hirgalay Maxkamadaha hoose, halka Xeer-ilaalintana qaab tijaabo ah looga bilaabay, sidoo kalena Boolisku yahay meesha laga soo bilaabay nidaamkan casriga ah.

Waxa kaloo shirkaas ka hadlay Wasiirka Arrimaha Gudaha Somaliland Md. Maxamed Kaahin Axmed oo sheegay in nidaamkan casriga ah ee Nidaamka maamulidda dacwadaha (Case Management System) uu yahay mid faa’iido u leh qaranka Somaliland, isagoo xusay in dhaqangelinta habkan casriga ah uu ku xidhan yahay hadba sida loo tayeeyo, loona awoodeeyo hay’adaha caddaaladda iyo nidaamka dowliga ah.

Taliyaha Ciidanka Booliska Somaliland Sareeya Gaas Cabdillaahi Fadal Iimaan oo isna kulankaas hadal ka jeediyey, ayaa caddeeyey in boolisku ku shaqeeyo nidaam macluumaad ururin iyo falanqayn ah (statistics), waxaannu yidhi; “Dambiyada dhaca bil walba waannu kaydinaa, waana la qoraa, noocyada ay yihiin, wixii dambi ah ee la xukumay, waxa ay baadhistoodu socoto, wixii beenoobayba. Markaa waxa aannu u baahannay oo baahidayadu ay tahay in dambi-baadhayaasha lagu tababaro nidaamkan, si habkan ay Maxkamaduhu ugu shaqeeyaan oo kale.”

Waxa kaloo uu Taliyaha Boolisku intaas ku daray; “Nidaamkan casriga ah waxa uu faa’iido ku leeyahay halka Maxkamadda marka aannu kiisaska u soo gudbino aannu ka odhanayno imisa ayaa la xukumay? Marka habkan la hirgeliyo nidaamkan tignoolojiga ah ee casriga ah ayaa laga wada daawanayaa oo lagala soconayaa kolba halka ay kiisasku marayaan oo marka aannu eedaysanayaasha keeno Xeer-ilaalinta ee ay Xeer-ilaalintuna horgayso Maxkamadda halkan ayaa laga wada daawanayaa, waana wax aad iyo aad faa’iido weyn u ah. Imminka faraha (fingerprint) horumar ayey ka gaadheen boolisku oo haddii qofka dambiilaha ah uu is yidhaahdo magaca beddel ama da’da beddel waxa xogtiisii laga helayaa nidaamkan kaydka xogta ee casriga ah, markaa dambiiluhu ma baxsan karo, taasna imminka boolisku meel fiican ayuu ka marayaa, waayo eedaysanuhu haddii uu dambi galay muddo toban sanno ka hor ah oo uu tobankaas sanno kadib is yidhaahdo magacii beddel waxa ay xogtiisu ka soo baxaysaa farihii laga hayey ee kaydsanaa,” ayuu yidhi Taliyaha Boolisku.

Wasiirka Caddaaladda Somaliland Md. Cabdiqanni Maxamuud Caateeye (Fariid) oo isna kulankaas hadal ka jeediyey, ayaa u mahadnaqay Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxaannu yidhi; “Waxa aan Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, ahna Guddoomiyaha Guddida Caddaaladda uga mahadnaqayaa kulankan uu noo sameeyey oo ah kulan ku saabsan nidaamka maamulista dacwadaha (case management system), kaasoo ah mid laf-dhabar ah oo muhiim ah, kana soo bilaabmay Maxkamadaha, isla markaana la soo waday muddo saddex sanno ah, waanan soo dhawaynaynaa cid kasta oo ka qaybqaadatay ama gacan ka gaysatay, waanan uga mahadcelinaynaa bilawgaas iyo curintaas wanaagsan ee ay sameeyeenba.”

Waxa kaloo uu Wasiirku intaas ku daray; “Sida uu sheegay Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, horta nidaamka dowladeed ee dalka Somaliland waa mid gacmaha is wada haysta ee maaha in mid qudha ama waax kaliya ay dhinac ka horumarto, laakiin haddana si wada-jir ah ayaa looga wada qaybgelayaa oo anagu haddii aannu nahay Wasaaradda Caddaaladda iyo Ciidanka Asluubta waxa aannu isku aragnaa ama aannu is leenahay qeexid ahaan in aannu nahay sanduuqii caddaaladda, markaa hannaankani faa’iido badan ayuu noo leeyahay oo waxa badan ayaannu ka ogaanaynaa, gaar ahaan cidda na soo gashay ee jeelasha ku jira iyo cid walba waxa ay ku xuman tahay, xiliga ay bixi doonto, markaa faa’iido badan ayuu u leeyahay dalka iyo dadkaba.”

Kulankan ka qabsoomay Caasimadda Hargeysa shalay, waxa kaloo lagu falanqeeyey sidii looga wada faa’iidaysan lahaa hannaanka casriga ah ee loo maamulayo dacwadaha iyo habkan tignoolojiga ah ee loo adeegsanayo kaydinta xogaha iyo macluumaadka dambiyada kala duwan ee ka dhaca dalka Somaliland.

“Waa Ballan inay Somaliland Meel Ala Meeshii Fidno Kaga Timaado, Qardho Ha Noqoto Ama Isku-Shuban ama Xaafuun e’ ay Jawaab Adag Ka Bixin doonto”

0

Wasiirka Gaashaandhigga Somaliland Oo jawaab ka bixiyey hadalkii Madaxweyne Deni, Kuna Eedeeyay Maamu-gobolleedka Soomaaliya ee Puntland Inay Ururinayso Fidnowadeyaal ay ku carqaldaynayso deegaannada gobolka Sanaag

Hargeysa (Hubaal)– Xukuumadda Somaliland ayaa si kulul ugu jawaabtay Madaxweynaha Maamulka Puntland oo ku eedeeyay Somaliland inay wado duulaan ay ku qaadayso deegaanka Puntland. Wasiirka gaashaandhigga Somaliland Ciise Axmed Xawar, ayaa sheegay inay tallaabo ka qaadi doonnaan Jabhadda Korneyl Caarre oo Puntland ku eedeeyay inay taageerayso.

Ciise Axmed Xawar oo shalay u waramayay warbaahinta qaar, ayaa sheegay in Somaliland aanay marnaba gardaraysanaynin dalalka ay deriska yihiin. “Ciidan Somaliland ah oo xuduudaha Puntland ku xadgudbay ama dhibaato ka sameeyay ma jirto. Madaxweyne Deni isagaa caddayn doona warkaasi.” Ayuu yidhi wasiirku

Waxa uu ku eedeeyay dawladda Puntland inay maleeshiyo ku ururinayso deegaannadooda qaar oo ay Somaliland carqaladaynayaan, waxaanu wasiirku sheegay in ciidamada qaranku ku sugan yihiin deegaan kasta oo ka tirsan Somaliland, isla markaasina diyaar u yihiin inay tallaabo ka qaadaan cid kasta oo  fidno wada.

Wasiirku isagoo arrimahasi ka hadlayana waxa uu yidhi; “Puntland waxa la ogyahay inay maleeshiyaad fidnooleyaal ah oo isku urursanayay deegaankooda oo magaalada Qardho iyo nawaaxigeeda maleeshiyaad dhib iyo rabshad ka wada deegaanka Sanaag mudadii la soo dhaafay inay jiraan, waxaana xaqiiq ah in deegaankaasu ahaa deegaanka Somaliland ugu nabdoon,  fidno waxa ugu horreeyay, nimankaa ay Puntland ururinayso ee ay magangalyada ku siisay deegaamadooda ee dhibaataynaya dadka Somaliland ee gobolka Sanaag. Somaliland-na waa ku waajib inay jawaab ka bixiso meel kasta oo deegaankeeda ka mid ah ee shacabkeeda laga soo hujuumo, dhibaatada halkaasi ka socotana soo afjarto. Yubbe waa degmo ka tirsan gobolka Sanaag oo ka mid ah Somaliland, waxaa ka shisheeya oo Somaliland ah gobolka Badhan, ciidamono waa la gayn karaa, sababta aannu u gaynay ciidamaduna waxay tahay, in maalmihii la soo dhaafay maleeshiyaadkaa ninka Caarre la yidhaa wato, inuu deegaamadaasi yimid si uu u dhibaateeyo shacabka, markii ay ciidamada qaranku yimaadeena uu ka baxsaday oo ay baacsadeen. Waxan u dheegayaa madaxweynaha Puntland, Somaliland marna u dulqaadan mayso jabhadaa ay ku ururinayaan Qardho, waxaanan ballan ah Somaliland meel ala meeshii fidno kaga soo timaado ama Qardho ha noqoto ama Isku-shuban ha ahaatee inay jawaab adag ka bixiso oo ciidanka qaranku diyaar u yahay difaaca dalka.”

Maalmihii la soo dhaafay ayaa waxaa Somaliland ciidamo farabadan oo Millateri ah ay geysay deegaano ka tirsan gobolka Sanaag, Ciidamadaas ay Somaliland geysay deegaanka Yubbe ee Gobolka Sanaag ayaa waxaa digniin ka soo saaray Maamulka Puntland, waxana Madaxweyne Siciid Cabdullaahi Deni uu sheegay in Somaliland ay markale wado duulaan ay ku soo qaadeyso deegaanada Puntland.

Nuxurka Kulan Dhex Maray Wasaaradda Waxbarashada Iyo Maayarka Hargeysa

0

Hargeysa(Hubaal) – Wasiirka Wasaaradda Waxbarashada iyo Sayniska Somaliland Md. Cismaan Jaamac Aadan oo uu weheliyo Agaasimaha Guud ee Wasaaraddaas Md. Axmed Abokor Maxamed ayaa shalay kulan la yeeshay Maayarka Caasimadda Hargeysa Md. Cabdiraxmaan Maxamuud Caydiid iyo saraakiil kale oo ka tirsan maamulka Dawladda hoose ee Hargeysa.

Kulankan oo ku qabsoomay xafiiska Wasiirka WW&S ayaa ujeeddadiisu ahayd sidii loo sii anbaqaadi lahaa hawlaha mashruuca maamul-daadejinta ee JPLG, kaas oo ay Wasaaradda Waxbarashada iyo qaar ka mid ah Dawladaha hoose ee dalku ka wada shaqeeyaan.

Kulankan ayaa waxa lagu lafaguray sidii Dawladda hoose ugala shaqayn lahayd Wasaaradda Waxbarashada bannaynta goobaha Waxbarashada ee ay dhex deggan yihiin qoysasku iyo dhismayaasha ganacsi ee ku wareegsan dugsiyada waxbarashada qaarkood.

Wasaaradda Waxbarashada iyo Sayniska Somaliland ayaa muddooyinkii ugu dambeeyay ku hawlanayd kor-uqaadista tayada iyo bilicda goobaha waxbarashada dugsiyada dalka, iyaga oo arrintaas kala shaqaynaya dawladaha hoose ee dalka.

Baarlamaanka Ingiriiska Oo Amaanay Kartida & Dedaallada Gabadh Reer Somaliland ah

0

Magaca Haweenaydan iyo Waxyaabaha ay amaanta ku mutaysatay

 

London (Hubaal) Xeerka Caruurta oo Baarlamaanka Ingiriiska ansixiyey ayaa si weyn loogu amaanay kaalinta ay ka qaadatay u ololayntii wax-ka-bedelkiisa gabadh asalkeedu ka soo jeedo Jamhuuriyada Somaliland.

Sida lagu baahiyey mareegta Baarlamaanka Ingiriiska shalay, wax-ka-bedelka Xeerka Caruurta Ingiriiska oo hore loo ansixiyey sannadkii 1989-kii,  oo u ka hadlay Xildhibaan Zac Goldsmith ayaa u sheegay Baarlamaanka Ingiriiska inay sharaf u tahay inuu hadal-qoraalka fadhiga ku daro u mahadcelinaya Nimco Cali, oo si weyn ugu ololaysa joojinta gudniinka gabdhaha, inbadan oo xildhibaanada Ingiriisku aqoon u leeyahiin.

“Waa dadka ugu caansan u ololaynta cidhibtirka Gudniinka Hablaha (FGM) ee Ingiriiska, maalmo horteedna waxay madal dhinac fadhiday  Raysal-wasaaraha Ingiriiska, xaqiiqdii waxay qadiyadan gaadhsiisay wadnaha xukuumada.”

Xildhibaan Goldsmith, oo ka tirsan xisbiga Muxaafidka Ingiriiska ayaa hadalkiisa sii raaciyey,

“ Shaqada  Nimco  & guulaha ay ka gaadhay qadiyadan ayaa dhaafsiisan dalkan. Waxay ku dhiirigelisay saddexdii musharax ee doorashadii madaxtinimada Somaliland 2017 inay ballanqaadaan hirgelinta xeer lagu joojiyo gudniinka hablaha, inbadana waa u xog-ogaal inay ku dhowdahay ku guulaysigiisa.” Ayuu yidhi, isagoo raaciyey,

“Madaxweyne Md Muuse Biixi markii la doortay, wuu ka dhabeeyey ballanqaadkiisii, waxaana xukuumadiisu diyaarisay xeerkii xakamaynta gudniinka gabdhaha.

Xildhibaan Simon Hoare, ayaa sidoo kale amaanay awoodeeda qancinta & u doodisteeda, isagoo yidhi,

“Waan amaanayaa awoodeeda qancinta & u doodista, lagana yaaba in fursad laga siiyo xil siyaasadeed ee baarlamaanka (Whip office), masuul xisbi oo xildhibaanada ku kantaroola u raacitaanka siysaadaha xisbiga  ansixinta xeerarka Baarlamaanka.

Nimco Cali ayaa la filayaa in 26 bisha ay ka hadasho munaasibad shirweynaha  Xuquuqal-insaanka & Dimoqraadiyada oo lagu qaban doono dalka Switzerland, isla markaana lagu gudoonsiiyo abaalmarin caalami ah.

Xusitaanka kaalinta Nimco Cali, oo dhalashada Ingiriiska haysata, balse asal ahaan ka soo jeeda Jamhuuriyada Somaliland ka qaadatay u ololeyntii  xeerka caruurta oo dalka Ingiriisku ku dhaqmi doono, ayaa sidoo kale noqonaya talaabo  magaca dalkeeda Somaliland ku gaadhsay dhegaha muwaadiniinta Ingiriiska iyo guud ahaan dadka Soomaalida ee ku nool Ingiriiska.

Somaliland: ku-simaha Madaxweynaha Oo La Kulmay Dhallinyaro Loo Carbinayo Hoggaaminta Wanaagsan Oo Gobollada Dalka Ka Socota

0

Hargeysa(Hubaal)-Madaxweyne-ku-xigeenka Jamhuuriyadda Somaliland, ahna ku-simaha madaxweynaha, Mudane Cabdiraxmaan Cabdilaahi ismaaciil (Saylici), ayaa maanta xarunta qasriga madaxtooyada ku qaabilay 24-dhallinyaro ah oo ka kala socota gobollada dalka, kuwaas oo loo carbinayo hoggaaminta wanaagsan.

Dhallinyaradan oo haatan wax ku barata Caasimadda Jamhuuriyadda Somaliland ee Hargeysa, isla markaana ay gacanta ku hayso hay’adda waddaniga ah ee CPA, ayuu madaxweyne-ku-xigeenku si kal iyo laab ah ugu soo dhaweeyey xarunta qasriga madaxtooyada, isaga oo warbixin ku saabsan isbeddelka ku yimi qiyamkooda dhinaca hoggaaminta muddadii ay ku jireen carbiska dhinaca hoggaaminta ah.

Madaxweyne-ku-xigeenka Somaliland Oo Sagaatiyey Dhallinyaro Tartan Orodka Ah Kaga Qaybgelaysa Dalka Jabuuti

0

Hargeysa(Hubaal)-Madaxweyne-ku-xigeenka Jamhuuriyadda Somaliland, ahna ku-simaha madaxweynaha, Mudane Cabdiraxmaan Cabdilaahi Ismaaciil (Saylici), ayaa sagootiyey saddex dhallinyaro ah oo magaca dalka Jamhuuriyadda Somaliland kaga qaybgelaya tartan dhinaca orodka ah oo lagu qabanayo dalka Jabuuti.

Madaxweyne-ku-xigeenka, ayaa la dardaarmay dhallinyaradan tartanka ka qaybgelaysa, waxana uu ku dhiirrigeliyey inay maanka ku hayaan sidii ay guul ugu soo hoyn lahaayeen qarankooda, islamarkaana ay aaminaan inay rumayn karaan hammigooda ah inay tartankaas ka geli karaan kaalmaha hore.

Dhallinyaradan u amba-baxday tartanka ay kaga qayb-gelayaan dalka Jabuuti, ayaa kala ah Xamse Bade Macallin oo ka qaybgeli doona orodka 3000M (Saddexda kun ee mitir), Cismaan Cilmi Sheer oo ka qaybgeli doona orodka 5000M (Shanta kun ee mitir), Khaalid Xuseen Yuusuf oo ka qaybgeli doona orodka 800M (Siddeedda boqol ee mitir) iyo Mustafe Cabdiraxmaan Xaddi oo ah guddoomiyaha ciyaaraha fudud ee dalka Jamhuuriyadda Somaliland.

Qarixii Weynaa, Qur’aanka Miyaa Lagu Sheegay (Big Bang)?

0

Qore: Maxamed Sharma’arke

Sida ku qoran bogga 3aad ee buugga “The last Sorcerers from Alchemy to periodic table” ee la daabacay sannadkii 2003-dii, inkasta oo ay khaldanayd aragtida ah in walxaha dunida yaallaa ay idil ahaan ka samaysan yihiin afar curiye – Dab, Biyo, Camuud iyo Hawo – haddana reer Yurub waxa ay aragtidan aaminsanaayeen in ka badan labaatan qarni iyo badh (2500 oo sannadood). Waa aragtidii ugu wakhtiga dheerayd ee iyada oo khalad ah haddana lagu sii dhegganaa, iyada oo ku dhegganaanta aragtida khaldan looga dhaadhacay gefaf ka waaweyn sida in ay Reer Yurub u hoggaamisay in ay raadiyaan “Dhagaxa Faylasuufka” iyo “Biyaha nolosha” oo labaduba ahaayeen been ay raadinteeda wakhti badan ku lumiyeen, dedaal xooganna ku khasaariyeen.

Yeelko e aragtida afarta curiye waxa halkeeda lagaga dhaqaaqay qarnigii 18aad kolkii la helay qaar badan oo ka mid ah curiyayaasha aynu maanta naqaanno oo uu ugu horreeyey curiyaha Fosforos (Phosphorus). Inkasta oo curiyahan la helay qarnigii 17aad, haddana waxa uu ahaa curiyihii koowaad ee lagu helay dariiqo aqoonaysan (Experimental Procedure), xadhiggana ka jaray jidka lagu soo helay idil ahaan curiyayaasha kale oo dhan. Sidaas si la mid ah ayaa aragtiyo badan oo khaldanaa inta ay doontaba ha ku qaadato in lagu ogaado khaldanaantooda e uu Saynisku uga guuray, illaa welina kama ay dhammaan Sayniska gudihiisa aragtiyo weli khalad ah in la aaminsanaado oo iyagana mar uun salkooda la soo taaban doono. Guud ahaan sayniska waxa aan u kala jabin karnaa laba qaybood oo waaweyn, innaga oo ku salaynayna illaa xadka jiritaankiisa la hubo shayga:

 

  1. Qayb run la taabtay ah: waa qaybta sayniska ah ee laboratory-ga lagu hubiyey jiritaankeeda sida unugga (cell), atamka, Bakteeriyada, Fayraska, iwm. Kuwani waa xaqiiqooyin uu saynisku taabtay oo aanu jiritaankoodu muran lahayn.
  2. Qayb aragti ah oo aan weli la xaqiijin: qaybtan waxa ka mid ah aragtidii Daarwin ee horumarka noolaha (Evolution), aragtida nolosha iyo sida ay u bilaabmatay, aragtida qarixii weynaa iwm. Qaybtan marka xaqiiqadeeda uu Saynisku soo taabto laba midkood ayaa ay noqon doontaa; in ay rumowdo oo ay ku biirto qaybta hore ee xaqiiqooyinka sayniska ah iyo in ay beenowdo oo halkaas lagaga dhaqaaqo sida aragtidii afarta curiye ee aan kor ku soo sheegay oo kale.

Sida aad arkayso, Qaraxa Weyni waxa uu ku jiraa qaybta Sayniska ah ee aragtida uun ku kooban ee aan weli la xaqiijin, khaladka koowaad ee durba soo muuqda ayaa ah in Qur’aanka oo ah kitaabka kali ah ee 100% ah run biyo-kama-dhibcaan ah lagu macneeyo shay aan weli la hubsan xaqiiqnimadiisa oo laga yaabo in uu hadhow beenoobo! Haddaba sidee ayaa uu Saynisku innoogu sheegay in uu qaraxani u dhacay? Maxaa sababay inuu dhaco? Sidee ayaa qaraxan dhiciddiisu ay u abuurtay dunidan? Bal saynisku ha innooga jawaabo, aniga oo ka soo xiganaya buugga caanka ah ee “Chemistry of the Elements” daabacaaddiisaa 2aad ee soo baxday sannadkii 2005-tii ee ay wada qoreen “N. N. Greenwood iyo A. Earnshow” bogga 1aad illaa 5aad. Nuxurkiisa aniga oo soo koobaya waxa uu yidhi buuggu: “Aragtida sida ballaadhan la iskugu raacsan yahay ee samaysanka dunida laga soo bilaabo aasaaskeedii illaa iyo maanta waa aragtida “Qaraxa weyn ee kulul”. Waxa laga soo qaaday in maatarka (the Matter) dunida yaalla oo dhani uu mar isku wada ahaa hal bu’ oo aad u culus oo aasaas u ahayd idil ahaan maatarka oo dhan (One primeval nucleus of immense dense) taasi oo cufkeedu ahaa qiyaastii 1096g/cm3, heer-kulkeeduna ahaa qiyaastii 1032K. Kulaylkaas aadka u sarreeyaa waxa uu sababay in uu qarxo maatarkii kali ahaa ee markaas jiray, waa qaraxii weynaa e, kaasi oo si siman dunida ugu qaybiyey maatarka maanta yaalla. Mar kasta oo uu wakhtigii qaraxa laga sii fogaado, waxa hoos u dhacayey heer-kulka maatarkan qarxay oo sababayey inuu qaboobo maatarkani. Markaas ayaa waxa aasaasmay afarta xoog ee dunida sameeyey – Xoogga cuf-is-jiidadka, xoogga birlab-danabeedka (electromagnetic force), xoogga awoodda badan ee bu’da (strong nuclear force) iyo xoogga itaalka yar ee bu’da (weak nuclear force) – afartan xoog oo midiba shaqo gaar ah qabtay, isu geynta shaqooyinkooda waxa ka aasaasmay bilowgii dunida maanta aynu joogno”. Intaas haddii aan buugga nuxurkiisa ku soo koobo, Saynisku waxa uu sheegay in Qaraxani dhacay 13.8 bilyan oo gu’ hortood, iyada oo uu saynisku male-awaalay in ay dunidu soo unkantay wakhtigaas. Sida kaaga muuqata, waxa jirta su’aalo badan oo aanay aragtidani ka jawaabin: Maxaa ka horreeyey Qaraxan Weyn? Halkee ayuu ka yimid maatarkan qarxay qudhiisu? Duni aanay jirin il ay tamari ka timaaddaa, halkee ayaa uu kulku ka yimid oo dabcan tamar ah? Si haddaba su’aalahan iyo boqollaal su’aalood oo kale jawaab loogu helo, waxa la sameeyey mishiin loogu magac-daray “Large Hadron Collider” oo ujeeddadiisa ugu weyni ay tahay in lagu tijaabiyo isla aragtidan Qaraxa Weyn runnimadeeda. Shabakadda Wikipedia sida lagu daabacay, mishiinkan oo noqonaya ka dunida ugu weyni waxa uu dhereran yahay 27-km, waxa laga dhisay xuduudka u dhexeeya Iswiisarlaan iyo Faransiiska, waxaana dhismihiisa ka qayb-qaatay in ka badan 10,000 oo ka mid ah saynisyahannada casrigeennan, iyo boqol waddan iyo boqollaal jaamacadood o caalamka ah. Dhismaha qalabkani waxa uu socday laga soo bilaabo 1998-kii illaa 2008-dii, iyada oo tijaabadii koowaadna la bilaabay sannadkii 2010-kii. Inkasta oo aan weli wax natiijo ah laga hayn tijaabadaas, haddana aragtida Qaraxa Weyni waa mid weli aragti uun ku kooban oo aan xaqiiq ahayn ama weli saynisku xaqiijin.

Aayadda 30aad ee Suuradda Anbiyaa’ ayaa ah aayadda kali ah ee ay daliishadaan dadka ku dooda in Qur’aanka lagu sheegay Qaraxii Weynaa. Aayaddan kolka la macneeyo sida ku qoran kitaabka Ibnu Kasiir ee Tafsiirka, majallada 9aad waxa ay noqonaysaa: “Kuwa gaaloobay miyaanay arkayn in dhulka iyo cirku ay isku dhegganaan jireen oo aanu kala goynay”, qaybta hore ee aayadda waa intaas macnaheedu, waana inta loo daliishado Qaraxa Weyn.

Maxaa ay ku kala duwan yihiin Aayaddani waxa ay sheegtay iyo Qaraxa weyn ee saynisku sheegay?

Qur’aanku waxa uu sheegay in koonka qaybo ka mid ahi abuurnaayeen, kaliyana ay cirka iyo dhulku isku dhegganaayeen oo la kala furay, halka saynisku ka sheegay in Qaraxa Weyn hortii koonkuba aanu jirin oo kaliya xabbad maatar ah oo weyn ahaa, markii uu maatarkii qarxayna uu koonka aasaasankiisu halkaas ka bilaabmay. Waa kala duwanaanshaha koowaad, waana kala duwanaansho aad u weyn oo aan cidna ka qorsoonayn.

Sida axaadiisi caddaysay kuna qoran buugga Alkamilu fi taariikh ee uu Ibnu Asiir qoray, biyaha ayaa ahaa waxyaabihii ugu horreeyey ee uu Ilaahay abuuray intii aanu dhulka iyo cirkaba abuurin. Biyuhu waxa ay ka samaysan yihiin labada curiye ee Haydarojiin iyo Ogsajiin, abuurkooduna waxa uu ka horreeyey ka hor intii aan cirka iyo dhulkaba Ilaahay abuurin oo ah in ay ka horreeyeen kala furankii cirka iyo dhulka. Halka uu saynisku sheegayo in curiyayaasha dunida yaallaaba ay samaysmeen Qaraxa Weyn kadib. Haddiiba uu kala furanka cirka iyo dhulka ay Aayaddu sheegaysaa ahaan lahaa Qaraxa Weyn ee saynisku sheego, waxa ay isku raaci lahaayeen in curiyayaashu aasaasmeen Qaraxa kadib laakiin immika halkaasna si aad ah ayey ugu kala duwan yihiin. Waana kala duwanaanshaha labaad oo aad u weyn.

Saynisku waxa uu rumaysan yahay in afarta xoog ee aan kor ku soo xusay ay dunida abuureen, isaga oo mar walba diidaya in uu yidhaahdo Ilaahay ayaa dunida abuuray. Si kale, aragtida Qaraxa Weyn haddii aynu qaadanno, waxa ay dafiraysaa in Ilaahay koonkan abuuray iyada oo abuurka koonka siinaysa xoogag afar ah! Ka warran qofka yidhaahda aragti diiddan Ilaahay abuuriddiisa iyo jiritaankiisaba ayaa Qur’aanka lagu sheegay? Waa kala duwanaanshaha saddexaad, waana ka ugu weyn ee aan sinaba loo qaadan karin,  sinaba aan suuragal uga dhigayn in Qur’aanka lagu sheego aragti sidan ah.

Gebgabadii, Qaraxa Weyn Qur’aanka laguma sheegin, meelna kagama jiro, Aayadda loo daliishadaana waa aayad illaa xad ka duwan Qaraxa uu Saynisku sheego sida aan halkan ku caddeeyey. Qof wal oo Muslim ah oo ku khaldamay aragtidan Qaraxa Weyn oo meel khudbad kaga jeediyey in Qur’aanka lagu sheegay, ama buug ku qoray ama si kaleba u qiray ha ka toobad keeno, gefkaas waxa loogu cudur-daari karaa aqoon la’aantiisa, wixii dambe oo dhanna ha iska hubsado inta aanu Qur’aanka iyo Muqaddasaadka Islaamka la doonan.

Haddii aynu Qur’aanka u afduubno Sayniska, Qur’aanku waa uu khaldamayaa oo hadba aragti aan la hubin ayaa aynu ku khasbi doonnaa in Qur’aanka lagu sheegay, hadhaw marka ay beenowdana uu weynidii Qur’aanka iyo xaqiiqanimadiisa shaki la gelin doonaa, haddii se aragtiyaha Sayniska ah lagu hubiyo Qur’aanka, Saynisku waa uu saxmi doonaa.

Qore: Maxamed Sharma’arke

Email: Sharmaake91@gmail.com

Facebook.com/Maxamed Sharma’arke

“Guddoomiyaha Solja, War-Murtiyeedkii Uu Soo Saaray & Qoraalkii Uu Isku Barbardhigayay, Runtii Waxaannu U Qaragnaa mid Garsiinaya Nin Gardaroole Ah Oo Xadgudbay”

0

Guddida Nabad Geliyada Oo Ka Hadlay Dhacdadii Dorraad Jimcihii Ka Dhacday magaalada Gabiley, Jawaabna ka bixiyey qoraal War Ka Soo Baxay Solja

“Laba Arrimood Uun Baan U Arkay Xuuto Hadalkiisa; In Aanu Arag Fiidiyowga Laga Duubay Dhacdadan Oo Warkii Ay U Soo Sheegeen Nimankii Falkan Sameeyay, Uu Ku Go’aan Qaatay Oo Aanu Dhagaysanba, Iyo In Isagu Intuu Arkay Falka Meesha Ka Dhacay, Markaana Si Badheedh Ah U Difaacaaya Nimankaa Qaladka Galay.”

Gabiley (Hubaal)– Gudida nabad geliyada magaalada Gabiley, ayaa kulan ay shalay yeesheen waxa ay ka hadleen dhacdadii foosha xumayd ee mid ka mida Weriyeyaasha Gabiley uu kula kacay Askari ka tirsan Ciidamada Booliska ee magaaladaasi, Kadib markii uu damcay inuu qoriga ka qaado askarigaasi oo amar ku qabay in aanu weriyuhu soo gelin goobtaasi.

Badhasaabka gobolka Gabiley Maxamed Cismaan Xaaji Axmed iyo Taaliyaha qaybta gobolka Gaashaanle sare Axmed Siciid Maxamed oo si wada jira warbaahinta ula Hadley, ayaa sheegay in falkaasi uu ku kacay weriyahaasi uu ahaa mid sumcad xumo ku ah Gobolka, Saxaafada, iyo Ciidamada, iyagoona sidoo kale ka jawaabay war ka soo baxay Ururka Saxafiyiinta Somaliland ee Solja.

“Dalkeennu wuxuu ku dhisan yahay, sharci, ilaalin iyo kaladambayn, hay’ad waliba inay sharciga dhinaceeda ka ilaaliso. Ujeedadoodu inamadaasi waxay ahayd, inay qaranka xumeeyaan oo wanaagaa aannu tusaynay dadka ajanabiga ah ee waddanka wax u taraya, wax ka duwan ay tusaan ay carqaladeeyaan, ayaa waxa dhacday markii aanu weftigaasi marinayay goobihii loogu talogalay, lug bay ku mareen siday awalba ahaan jirtay oo wax cabsiya oo nabadgalyo-darro ah may jirin, waxaannu tagnay garoonkii Mo Faarax oo ahayd halkii aanu iibinaynay in ciyaaraha lagu qabto, markaanu galnay oo ciidankii aanu ku amarnay inay albaabada xidhaan oo aany cid kale soo galin, intaas dabadeed ayaanu waxa ku war helnay, buuq iyo weerar ka socda albaabka aanu askariga waajibaadku ku siinay inuu xidho. Sidaad media-ha ka aragteen, runtii qaab sharci-darro ah oo asakarigaa waajibaadkiisii gudanaya lagu hujuumay, laguna weeraray, faraha lala galay, qorigiisii lagu qabsaday, la aflagaadeeyay ayaa meesha dhacday.” Ayuu yidhi Taaliyaha qaybta gobolka Gaashaanle sare Axmed Siciid Maxamed

“Askarigu waajib buu leeyahay, xuquuq buu leeyahay, halkanaa amar lagu siiyay inaanay ciddi u soo dhaafin, suxufigana inaan shaqadiisa lagu farogalin oo lagu ixtiraamo ayuu xaq u leeyahay, balse askariga shaqadiisii baa loogu yimid ee askarigu umuu tagain oo muu doonan suxufiga.” Ayuu yidhi badhasaabka gobolka Gabiley

“Guddoomiyaha Solja, war-murtiyeedkii uu soo saaray iyo qoraalkii uu isku barbardhigayay, runtii annagu waxaanu u qaragnaa mid garsiinaya nin gardaroole ah oo ku xadgudbay qaranka sharaftii booliska, caayay oo aflagaadeeyay, qorigiisiina ku qabsaday muwaadin shaqadiisii gudanaya, ayuu intuu barbar dhigay yidhi, suxufi baa lagu gafay. Laba arrimood uun baan u arkay Xuuto hadalkiisa; in aanu arag fiidiyowga laga duubay dhacdadan oo warkii ay u soo sheegeen nimankii falkan sameeyay, uu ku go’aan qaatay oo aanu dhagaysan ba waxan meesha yaalay. Iyo in isagu intuu daawaday, arkay falka meesha ka dhacay, markaana si badheedh ah u difaacaaya nimankaa qaladka galay.”